पाठ - ९ (जैविक खेती)

जैविक खेती

सारांश

राना कृषि/खेतीपाती मानव सभ्यताको सबैभन्दा प्राचीन व्यवसाय हो । सभ्यताको विकाससँग कृषि कर्ममा पनि विभिन्न प्रयोगहरू हुँदै आएका छन् । पछिल्लो चरणमा जैविक रासायनिक खेतीले चर्चा पाउन थालेका छन् । जैविक खेती भन्नाले प्राङ्गारिक मलको प्रयोग गरी गरिने विषादी र रसायन मुक्त खेती भन्ने बुझिन्छ । रासायनिक खेती रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीको प्रयोग गरी गरिने खेती हो । नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोयस, कीटनाशक क्यिादी आदिको प्रयोग गरेर उत्पादन बढाउन रासायनिक खेती गरिन्छ । १९/२० औं शताब्दी पछि यसको प्रयोग तीव्र गतिमा भएको छ । पछिल्लो चरणमा माटोमा अम्लीयपन बढाएर प्राकृतिक संरचना बिगार्ने, पृथ्वीको पर्यावरण, मानव स्वास्थ्य आदिमा प्रतिकूल असर पारेको कारणले मानव समुदायलाई विकल्प सोच्न वा कृषिको प्रारम्भिक बाटो अवलम्बन गर्न प्रेरित गरिरहेको छ । यसर्थ जैविक खेतीलाई पुनः महत्व दिन धालिएको छ । पर्यावरणीय सन्तुलनका कायम राख्न जैविक खेती रामबाण हुने अपेक्षा गरिएको हो । सबत र सफल विश्वको लागि माटोमा उवर शवित बढ़ाउने प्रार्ारिक/जैविक खेतोलाई बढ़ावा दिन श्रेयस्कर देखिन्छ । जैविक नियन्त्रण विधिको प्रयोग गरेर विषादीको प्रयोग घटाउन सकिन्छ भन्ने अभ्यासहरू भइरहेका छन् । तितो पिरो र अमिलो आदि वनस्पतिको भोल र धुलो प्रयोग गरेर कीटाणु नियन्त्रण गर्ने प्रयासहरू पनि भइरहेका छन् । जडीबुटी जन्य विषादीको प्रयोग अपेक्षित मान्न थालिएका छन । निर्वाहमुखी कृषि व्यवसायलाई नियांतमुखी बनाई कृषिको आधुनिकीकरण गर्न सकियो भने निश्चय नै जैविक खेती राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हुने कुरा निःसन्देह छ । खेती, पशुपालन, माछा पालन, कुखुरा पालन आदिलाई व्यवसायीकरण गरी व्यावसायिक जैविक पद्धतिलाई रोजगारीको मुख्य आधार बनाउन सकिने कुरा निर्विवाद छ कृषि प्रधान देशका रूपमा परिचित नेपालजस्ता देशहरूले जैविक खेतीलाई आधारभूत आवश्यकताको परिपूर्ति गर्ने दिगो र भरपर्दो स्रोत बनाउँनु सान्दर्भिक मानिन्छ ।

अभ्यास

१. पाठको पहिलो अनुच्छेद सुन्नुहोस् र ठिक बेठिक छुट्याउनुहोस् :

(क) रासायनिक मल र कीट नाशक विषादीको प्रयोग भएको खेती रासायनिक हो । (ठिक)

(ख) रासायनिक मल र कीट नाशक विषादीको प्रयोग नभएको खेती जैविक हो । (ठिक)

(ग) जैविक र प्राङ्गारिक अलग अलग खेती प्रणाली हुन । (बेठिक)

(घ) जैविक खेतीमा प्राङ्गारिक मलको प्रयोग हुँदैन । (बेठिक) 

(ङ) मानिस, पशुपन्छी, कीट पतङ्ग र वनस्पतिमा निर्भर खेती नै जैविक खेती हो । (ठिक)

२. पाठको दोस्रो अनुच्छेद सुन्नुहोस् र तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् : 

(क) जैविक खेतीको सुरुआत कहिले भयो ?

: जैविक खेतीको सुरुआत कृषि युगको आरम्भसँगै भएको हो ।

(ख) उद्योग धन्दाको सुरुआतपछि के भयो ?

: उद्योग धन्दाको सुरुआतपछि जनसङ्ख्याको दलो हिस्सा कृषिबाट विमुख भयो ।

(ग) रासायनिक मलका रूपमा कस्ता खाद्य तत्त्वहरू उत्पादन गरिन्छ ? 

:रासायनिक मलका रूपमा नाइट्रोजन, फोस्फोरस र पोटास जस्ता खादय तत्त्वहरू उत्पादान गरिन्छ ।

(घ) के कारणले थोरै जमिनमा धेरै उब्जनी हुन थाल्यो ?

रासायनिक मल र विषादीको प्रयोगले थोरै जमिनमा धेरै उब्जनी हुन थाल्यो । 

(ङ) रासायनिक खेती कसरी लोकप्रिय भयो ?

: थोरै मिहेनतबाट धेरै उजनी दिन सकेकाले रासायनिक खेती लोकप्रिय भयो ।

३. पाठको छैटौँ अनुच्छेदको श्रुति लेखन गर्नुहोस् ।

श्रुति लेखन अभ्यास गर्नुहोस् ।

बोलाइ

१. तलका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस् :

प्राङ्गारिक, औदयोगिक, पृष्ठभूमि, आविष्कार, प्रतिरोधात्मक, अम्लीयपन, पर्यावरणीय, कृत्रिम, पुख्यौलो, प्रवर्धन

: उच्चारण अभ्यास गर्नुहोस् ।

२. रासायनिक खेतीका फाइदा र बेफाइदाबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस् ।

फाइदा

रासायनिक मलको प्रयोगले उत्पादन बढाउँछ । रासायनिक मल र कीटनाशक औषधीबाट उत्पादन बढ़ने र रोग एवं किरा नियन्त्रण हुने भएकाले थोरै जमिनबाट पनि धेरै उत्पादन गर्न सकिन्छ । यसर्थ यसको लोकप्रियता बढ्न गएको हो ।

बेफाइदा

पृथ्वीको पर्यावरण, मानव स्वास्थ्य र वानस्पतिकचक्रमा प्रतिकूल असर पार्छ । माटोमा अम्लीयपन बढाएर प्राकृतिक बनावट बिगार्छ। जैविक तत्वको कमीले मरुभूमीकरण हुनसक्छ । वातावरणीय सन्तुलन बिग्रिन्छ ।

३. जैविक प्रविधिबाट बाली बिरुवामा लाग्ने किरा र रोगको निदान कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा आफूले जानेका कुराहरू कक्षामा सुनाठूनुहोस् ।

: बाली बिरुवाको प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाएर किरा र रोगको निदान गर्न सकिन्छ । हातले टिपेर, जाली राखिदिएर, बत्ती बालेर, टोसिने पदार्थ आदि राखेर नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । जैविक नियन्त्रण विधिको प्रयोग गरेर, तितो, टरो, पिरो, अमिलो आदि वनस्पतिको झोल र धुलो प्रयोग गरेर किरा र रोग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । तितेपाती, निम, बकाइनु, सुर्तो, असुरो, सरिफा, बोझो, मौवा, धतुरो, सिमाली, अदुवा, बेसार, टिम्मुर, तुलसी, बावरी, पुदिना, विभिन्न जडीबुटी आदिको प्रयोग गरेर किरा र रोगलाई ठेगान लगाउन सकिन्छ ।

(नोट: कक्षामा स्थानीय प्रविधिहरूको चर्चा पनि गर्न सकिन्छ ।)

पढाइ

१. शिक्षकले निर्देशन दिएअनुसार पाठका अनुच्छेदहरू पालैपालो सस्वर वाचन गर्नुहोस् ।

: (वाचन अभ्यास गर्नुहोस् ।)

२. पाठको नवौँ अनुच्छेद पढी ठिक बेविक छुट्याउनुहोस् :

(क) नेपालको प्राकृतिक, भौगोलिक, सामाजिक, सांस्कृतिक पर्यावरण जैविक खेतीका लागि अनुकूल छ । (ठिक)

(ख) नेपालमा व्यावसायिक रूपमा पशु पालन गर्न सकिन्छ । (ठिक) 

(ग) नेपालमा कम्पोस्ट मल बनाउने कच्चा सामग्रीको अभाव छ । (बेठिक)

(घ) नेपालका बहु सङ्ख्यक मानिसहरूको पुख्यौली व्यवसाय व्यापार हो । (बेठिक) 

(ङ) नेपालमा जैविक खेतीलाई थोरै आधुनिक र व्यावसायिक बनाइदिए पुग्छ । (ठिक)

(च) अब नेपालका गाउँ गाउँसम्म सड़क यातायात पुग्न थालेको छ । (ठिक)

(छ) नेपालबाट बर्सेनि अरबौं रुपियाँको खाद्य पदार्थ निर्यात हुने गरेको छ । (बेठिक) 

३. पाठको तेस्रो अनुच्छेद पढी तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) रासायनिक खेतीले मायलाई के गर्छ ? 

: रासायनिक खेतीले माटालाई अम्लीयपन बढाएर प्राकृतिक बनावट बिगार्छ ।

(ख) मित्र किराहरूले बाली बिरुवालाई कसरी सहयोग पुयाउँछन् ?

: मित्र किराहरूले बाली विरुवा खाने कीट पतड्गलाई खाएर, धपाएर बाली विरुवालाई सहयोग पुयाउँछन् ।

(ग) पराग सेचन प्रक्रियालाई ककसले सहयोग फु्याउँछन् ?

: पराग सेचन प्रक्रियालाई मौरी, बारुला, पुतली, झिँगा आदिले सहयोग पुयाउँछन् ।

(घ) किन रासायनिक खेतीको विकल्प सोच्न थालिएको हो ?

: मानव स्वास्थ्य, पर्यावरणीय सन्तुलन र जैविक विविधतामा गम्भीर सङ्कट सिर्जना गर्न थालेकाले रासायनिक खेतीको विकल्प सोच्न थालिएको हो ।

(ङ) उर्वरा शक्ति, पराग सेचन, प्रतिरोधात्मक क्षमता पर्यावरणीय सन्तुलन र जैविक विविधताको अर्थ बताउनुहोस् ।

उर्वरा शक्ति : उत्पादन क्षमता

पराग सेचन : फुलबाट फल बन्ने प्रक्रिया

प्रतिरोधात्मक क्षमता : रोगसँग लड्न सक्ने शक्ति

पर्यावरणीय सन्तुलन : वातावरणीय सन्तुलन

जैविक विविधता : जीवजन्तु र वनस्पतिमा पाइने भिन्नता

४. पाठमा प्रयोग भएका प्राङ्गारिक, उर्वरा शक्ति, पराग सेचन जस्ता प्राविधिक शब्द टिपोट गर्नुहोस्।

: रासायनिक, जैविक, प्रतिरोधात्मक, अम्लीयपन, व्यावसायीकरण,......।

लेखाइ

१. पाठका आधारमा उत्तर दिनुहोस् :

(क) रासायनिक खेती र जैविक खेतीका बिचमा के फरक छ ?

: रासायनिक मल र कीटनाशक विषादीको प्रयोग गरेर गरिने खेतो रासायनिक खेती हो भने परम्परागत जैविक वस्तु र प्राङ्गारिक मलको प्रयोग गरेर गरिने खेती जैविक खेती हो ।

(ख) रासायनिक खेतीका बेफाइदाहरू के के हुन् ?

: पृथ्वीको पर्यावरण, मानव स्वास्थ्य र वानस्पतिकचक्रमा प्रतिकूल असर पार्छ । माटोमा अम्लीयपन बढाएर प्राकृतिक बनावट बिगार्छ । जैविक तत्त्वको कमीले मरुभूमीकरण हुनसक्छ । वातावरणीय सन्तुलन बिगिन्छ ।

(ग) विषादीको प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमा के कस्तो असर गर्दछ?

: विषादीको प्रयोगले मानव स्वास्थ्यमा क्यान्सर, उच्च रक्तचाप, हृदयघात, मुट कलेजो र फोक्सो बिग्रने जस्ता असर गर्दछ ।

(घ) पर्यावरणीय सन्तुलन र जैविक विविधताका बिचमा के अन्तर छ? 

:पर्यावरणीय सन्तुलन भन्नाले वातावरणलाई मिलाउने र जैविक विविधता भन्नाले प्राणी एवं वस्तपतिमा देखिने विविधता भन्ने बुझिन्छ । 

(ङ) जैविक खेतीबाट कसरी आत्म निर्भरता बढाउन सकिन्छ ?

: बृहत् अभियानका रूपमा सञ्चालन गर्न सक्ने हो भने जैविक खेतीबाट आत्मनिर्भरता बढाउन सकिन्छ ।

२. पाठको साती अनुच्छेद अनुलेखन गर्नुहोस् ।

: अनुच्छेद अनुलेखन अभ्यास गर्नुहोस्

३. नेपाललाई रसायन र विषादी मुक्त राष्ट्र बनाओ' शीर्षकमा एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस् ।

नेपाललाई रसायन र विषादीमुक्त बनाऔँ

नेपाल कृषि प्रधान देश हो । नेपालको हावापानी अनुकूल हुने गरी जैविक खेतीलाई अभियानका रूपमा सञ्चालन गरेर रासायनिक मल र कीटनाशक विषादी मुक्त बनाउन सकिना सलाई अभियानका रूपमा सञ्चालन गर्नसके रसायन र विषादोले प्रवेश पाउँदैनन् । रसायन र विषादोले खेतीमा महत्त्व नपाउनु भनेक रसायन विषादी मुका अभियान हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ । हाम्रो र राम्रो नेपाललाई रसायन र विषादी मुक्त बनाउन मन, वचन र कर्मले लागौँ ।

४. व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) यृथ्वीका प्राणी र बनस्पतिबिचमा लिने दिने प्रक्रिया चक्र झैँ बुमिरहन्छ ।

: पृश्वीमा रहेका प्राणी र वनस्पति एकअर्काका पूरक हुन् । एउटा अक्कालाई परस्पा सहयोग गरिरहेका हुन्छन् । त्यसैले पृथ्वीका प्राणी र वनस्पतिका बिचमा लेनदेन प्रक्रियाचक्रझै घुमिरहन्छ भन्ने तथ्य अधि सारिएको हो । प्राणीहरूले वनस्पतिलाई जीवन रक्षाको स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्छन् । वनस्पतिले प्राणीबाट मल आदि प्राप्त गर्छन् । योट बिरुवाले मानिसका मलमूत्रबाट खाना प्राप्त गर्छन् । सडेगलेका पात । पतिङ्गरलाई कुहाएर बोट बिरुवाका लागि खान योग्य मल बनाउने काम कोट पतड्गहरूले गर्छन् । यसर्थ यी दुई बिचका सम्बन्ध चक्र घुमिरहन्छन् ।

(ख) प्राणी र वनस्पतिका बिचमा रहेको अन्योन्याश्रित सम्बन्धले पृथ्वीमा जीवको अस्तित्व सम्भव भएको हो ।

: प्राणी र वनस्पत्तिका विचमा पूरक सम्बन्ध रहेका छन् । यिनीहरूले एक-अर्काको सम्बन्धलाई आत्मसात् गरेर मात्र आफ्नो अस्तित्व कायम गर्न सक्छन् । जीव भन्नाले प्राणी र वनस्पति बिचको साझा सम्बन्ध भन्ने बुझिन्छ । जीवनजगत् भनेकै प्राणी र वनस्पति हो । एउटाले अकालाई निषेध गरेर/छेकेर/रोकेर यिनीहरूले पूर्णता प्राप्त गर्न सक्दैनन् । एउटाले अर्काको सहयोगमा खाना बनाउने र जीवन रक्षा गर्ने भएकाले यिनोहरूलाई भिन्न ढङ्गले हेर्न, बुभन र व्याख्या गर्न सकिंदैन । बनस्पतिले प्राणीको वासस्थानको समेत काम गरेको हुन्छ भने प्राणीको मलमूत्रवाट वनस्पतिले खाना प्राप्त गरेका हुन्छन् । सारमा प्राणी र वनस्पतिका बिचमा रहेको अन्योन्याश्रित सम्बन्धले पृथ्वीमा जीवको अस्तित्व सम्भव भएको हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ । 

५. नेपालमा व्यावसायिक रूपमा जैविक खेतीको सम्भावनाका बारेमा एउटा निबन्ध लेख्नुहोस् ।

नेपालमा व्यावसायिक रूपमा जैविक खेतीको सम्भावना

जैविक विविधताका दृष्टिले नेपाल विश्वकै उत्कृष्ट देशहरूमध्ये एक हो । नेपालको मुख्य परिचय कृषि प्रधान देशका रूपमा स्थापित हुनु नै हो । परम्परादेखि नै नेपालमा खेती गरिदै आइएको छ । कृषि र पशुपालन नेपालका मौलिक परिचय हुन् । नेपालमा जैविक खेतीका प्रशस्त सम्भावनाहरू छन् । नेपालकै प्राचीन विधि र प्रविधिको प्रयोग गरेर आत्मनिर्भरता कायम गर्न सकिने प्रशस्त सम्भावनाहरू छन् ।

प्राङ्गारिक मलमा आधारित खेतीका लागि नेपाल उर्वर भूमि हो । जैविक खेतीले वातावरणीय सन्तुलन मिलाउनुका साथै मानवको स्वास्थ्यमा अनुकूल प्रभाव पार्छ । पर्यावरणीय सन्तुलन कायम गरेर नेपालले कृषि व्यवसायलाई जीवन पद्धतिमै लागू गर्न सक्छ । अनुसन्धानबाट के पुष्टि भएको छ भने नेपाल प्राकृतिक, भौगोलिक, सामाजिक, सांस्कृतिक पर्यावरण जैविक खेतीका लागि अनुकूल छ । अधिकांश नेपालीहरूको पुख्यौली व्यवसाय, जैविक खेती नै भएकाले त्यसलाई थोरे आधुनिक र व्यावसायिक बनाउनसके नेपालको कृषि कायपलट हुनसक्छ।

९४